Giriş ve amaç
00:00 EPH'de çevresel piyasalarda uzman yardımcısı olarak çalışıyorum. 00:05 Bugün sizlere emisyon ticaret sistemi hakkında kapsamlı bir eğitim sunumu gerçekleştireceğiz.
00:11 Bu eğitimde ülkemizde yeni kurulmakta olan emisyon ticaret sistemin arka planından başlayarak
00:16 EPH'in bu sistemdeki rolünü, piyasa süreçlerini, işlem ekranlarını ve teminat mekanizmalarını adım adım ele alacağız.
00:24 Amacımız sistemi kullanacak olan piyasa katılımcılarının hem sürecin genel mantığını hem de günlük operasyon detaylarının net bir şekilde kavramasını sağlamak.
00:34 Bu sebeple şimdi sunumumuza başlayabiliriz.
Tarihsel gelişim: 2012'den 2027'ye
00:39 Bu bölümde Türkiye'de emisyon ticaret sistemine giden yolu yani sürecin tarihsel gelişimini görmekteyiz. 00:46 Her şey 2012 yılında karbon piyasalarına, 2012 yılında yürürlüğe giren MRV mevzuatı ile başladı.
00:54 Bu mevzuatla 2015 yılında sanayide fiilen uygulanmaya başlandı ve işletmelerin emisyonlarını izleme, raporlama ve doğrulama yükümlülüğünü getirdi.
01:03 2013 yılında ise karbon piyasaların hazırlık ortaklığı projesi yani PMR projesi başlatıldı.
01:09 Bu altyapı çalışmalarının ardından 2 Temmuz 2025 tarihinde Türkiye'nin ilk iklim kanunu resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğe girdi.
01:19 İklim Kanunu'nun ardından 3 önemli yönetmelik taslağı da bununla beraber görüşü açıldı.
01:26 Kamuoyunun görüşü açıldı.
01:28 Bunlar Emisyon Ticari Sistemi Yönetmeliği, Emisyon Ticari Sistemi piyasasının işletilmesine ilişkin yönetmelik.
01:36 Emisyon Ticari Sistemi Yönetmeliğimiz İklim Değişikliği Başkanlığı tarafından görüşü açıldı.
01:41 Emisyon Ticari Sistemi piyasasının işletilmesine ilişkin yönetmelik de EPDK tarafından görüşü açıldı.
01:48 Bununla beraber karbon kredilendirme ve denkleştirme yönetmeliği de yine eklim değişikliği başkanlığı tarafından görüş açıldı.
01:58 Şu an hala hazırda 2023-2028 arası dönemde PMR projesi hala devam etmekte.
02:07 Planlanan emisyon ticaret sistem piyasasının 2026 yılında devreye alınmasıydı.
02:12 Fakat 2026 yılında şu ana kadar yönetmelikler sadece görüşe açıldı.
02:19 Piyasayı henüz devreye alamadık.
02:21 2027 yılında ise piyasanın açılıp devreye alınması planlanmaktadır.
Uyumluluk döngüsü
02:28 Şimdi ETS'nin emisyon ticaret sistemimizin işleyişini bir bütün olarak yani uyumluluk döngesi üzerinden incelememiz gerekirse 02:36 Bu döngü bir tesisin sistem içinde bir yıl boyunca geçirdiği aşamaları sizlere göstermekte.
02:44 Döngü ihale takviminin bellenmesi, ücretsiz tahsisatların dağıtılması ve piyasa işlemlerinin gerçekleştirmesiyle başlamakta.
02:53 Katılımcılar bu aşamada birincil ve spot piyasada ihtiyaçları kadar tahsisatı alıp veya piyasaya satım işlemine de konu edebilir.
03:03 Ardından tahsisatların teslim edilmesi aşamasına geçer.
03:08 Yıl sonunda ise doğrulanmış emisyon raporunun sunulması yine başkanlığa gerekmekte.
03:15 Yani tesisimiz o yıl gerçekleşen fiili emisyonunu bir doğrulayıcı tarafından onaylatarak başkanlığa sunar.
03:24 Başkanlıkta yükümlülük kapsamında teslim ettiği tahsisatları ve yükümlülük arasında bir değerlendirme emisiyonu var.
03:31 Eğer tesis yükümlülüğünden daha az bir tahsiyatı teslim etmiş ise burada bir cezaya tabi tutulurlar.
03:41 Bununla beraber yine mevzuatta yazan yükümlülükler ilgili tesise uygulanır.
03:49 Yaptırımlar yükümlülüğünden daha fazla uygulanır.
03:52 Yine bu resimde, sunumumuzun bu sayfasında bir tesisin yılı içerisinde ETS kapsamında hangi aşamalardan adım adım ilerlediğini görmekteyiz.
EPİAŞ'ın sorumlulukları
04:12 Bu sistemde şimdi EPH'in da piyasa işletmecisi olarak bazı sorumlulukları bulunmaktadır. 04:18 Birinci olarak veri yayınlama, EPH piyasa işleticisi olduğundan ötürü işletilen karbon piyasalarına ilişkin verilerin şeffaf bir şekilde yayınlanması ve raporlanması faaliyetlerinin yürütülmesi görevi bulunmakta.
04:34 İkinci olarak karbon piyasalarının işletilmesi yani birinci ve spot piyasanın işletilerek piyasa sonrasında ilgili süreçlerin uygulanması EPH'in sorumluluk arasındadır.
04:46 Üçüncüsü ise merkezi karşı taraf. EPH burada piyasa işlemlerini güvenli bir şekilde işleyebilmesi için alım ve satım arasındaki finansal sürecin sağlıklı bir şekilde yürütülebilmesi amacıyla garantilen bir taraf olarak görev almaktadır.
05:05 Dördüncüsü işte işlem kayıt sistemini EPH yine işletmekte. EPH işlem kayıt sisteminin kurulması ve yönetilmesi tahsilat hesaplarının tutulduğu bu sistemi yine kurmakla ve yönetmekle yükümlüdür.
05:22 İşlem kayıt sistemiyle ilgili diğer de sunumlu ilerleyen sayfalarında sizlere aktarıyor olacağım.
05:28 Mali uzlaştırma işlemleri piyasada gerçekleşen işlemler sonucunda oluşan faturaların tahakkuku, tahsilatı ve ödemesinin yönetmesi yine EPH tarafından gerçekleştirilmektedir.
05:43 Bununla beraber son olarak piyasa gözetimi EPH ihalelere ilişkin gözetim faaliyetlerini yürütmektedir.
05:50 Ve piyasa bozucu davranışları tespit ederse de bunu gerekli otoritelerden EPDK'ya bildirmekle sorumludur.
05:58 Bu da EPH burada hem bir piyasa işleticisi hem de gözeticisi olarak piyasanın sağlıklı bir şekilde ilerlemesi amacıyla görev almaktadır.
Tahsisat döngüsü ve dört hesap
06:07 Bir tahsisatın bir sistem içerisinde nasıl ilerlediği konusunu incelememiz gerekirse 06:17 Süreç Ulusal Tahsisat Planı'nda bellenen miktara göre genel tahsisatın İklim Değişikliği Başkanlığı'nın tahsisat hesabına ihraç edilmesiyle başlamaktadır
06:28 Buradan itibaren tahsisatlar 4 farklı tahsisat hesabına alabilmektedirler
06:34 Bununla beraber KPK kararıyla piyasa istikrar rezerve hesabına yine KPK kararıyla tahsilatlar ek rezerv hesabına aktarılabilmektedir.
06:45 Yine tahsilatlar İklim Değişikliği Başkanlığı tarafından ihaleye sunulmak amacıyla EPH'in ihale hesabına da aktarılır.
06:53 Bununla beraber yine tahsatlar İklim Değişikliği Başkanlığı tarafından katılımcıların tesis bazı tesislerinin tahsat hesabına ücretsiz tahsatlarını gönderebilir.
07:05 Ücretsiz tahsatlar az önce de vurguladığım gibi organizasyon bazlı değil tesis bazlı hesaplara aktarılmaktadırlar.
07:15 Bu dört hesap sistemimizin farklı ihtiyaçlarını karşılamaktadır.
07:19 Piyasa istikrarını korumak,
07:20 gelecekteki ihtiyaçlar için bir rezerv oluşturmak,
07:25 ihale yoluyla satışa sunmak ve yükümlü tesislere
07:28 ücretsiz tahsat sunmaktadırlar.
07:32 Piyasa katılımcılarımız açısından bakıldığında ise
07:35 iki temel yetki söz konusu.
07:37 Birincisi yükümlülükleri kapsamında itfaişimi gerçekleştirmeleri,
07:42 yani ellerindeki tahsatı emisyonlar,
07:48 İkincisi ise birinci ve spot piyasalarda tasatlarının ticaretini yapabilmektedirler.
07:54 Ama yükümlülük tarihi geldiği zaman piyasa katılımcıları yükümlülükleri kadar tasatları itfaişimini gerçekleştirerek iklim değişikliği başkanlığına bunları teslim etmelidirler.
ETS süreçleri: kayıttan itfaya
08:07 Şimdi emisyon ticari sisteminin süreçlerini incelememiz gerekirse bir katılımcının sistemle olan yolculuğu, sistemle olan başlangıcı online kayıt ile başlamaktadırlar. 08:22 Kayıt.epihaş.com.tr adresinden piyasa katılımcılarımız, emisyon ticari sistemine katılmak isteyen katılımcılarımız, yükümlü tesisler online başvuruda bulunmaları gerekmektedirler.
08:34 Online başvurunun ardından online kayıt talebi olumlu olan katılımcılar
08:41 EPH ile emisyon ticaret sistemi katılım anlaşması ve piyasalara katılım anlaşmalarını imzalamaktadırlar.
08:49 Bununla beraber bu tesisler, bu piyasa katılımcılarımız resmi olarak sisteme dahil olmaktadırlar.
08:55 Üçüncü adım transferler.
08:58 Taysatlar kayıt, işlem kayıt sisteminde yani kayıt veri tabanında yer alan hesaplar arasında
09:02 EPH tarafından transfer edilmesi amacıyla elektronik olarak birinci ve spot piyasada
09:08 piyasa katılımcılığı arasında transfer edilebilirler.
09:12 Ve son adımımız İTFA.
09:14 Piyasa katılımcılarımız ellerinde bulunan tahsisatları, yükümlülükleri yani emisyon salınımı ile ilişkilendirilip
09:22 ifşa amacıyla kullanılmak üzere piyasa işletmecisi tarafından İTFA edilir.
09:28 EPH'in emisyon ticaret sistemi yazılmasıyla,
09:32 ...yazılımının içerisindeki modül üzerinden bu itfai aşamlarını gerçekleştirebilirler.
09:37 Buna ek olarak bir de ilga kavramından bahsetmemiz gerekiyor.
09:41 Oluşturulan tahsisatlar ilgili dönem sonu dolduğunda, kullanım ömürleri doldurulduğunda...
09:48 ...bu tahsisatlar otomatik olarak ilga statüsüne geçmektedirler.
09:51 Yani sistemden kaldırılmaktadırlar.
09:54 Bu 4-5 adım bir tahsisatın en başlangıcı olan ihraç adımından en son aşaması olan itfa ve ilga aşamasına kadar bir yolculuğunu bize resmetmektedir.
Piyasaların işleyişi ve teminat
10:10 Bu slide'da piyasaların nasıl işlediğini ele alacağız. 10:17 Teminat, birinci piyasa, spot taslat piyasası, taslat hesabı konularını teker teker şimdi piyasada nasıl ilerlediğini el alacağız.
10:27 Teminat tarafında kapalı teminat sistemi yine diğer piyasalarımız gibi uygulanacak ve herhangi bir başlangıç teminatı öngörmemekteyiz.
10:36 Birinci piyasada yıllık olarak belirlenmiş tasat miktarı eşit miktarlarda ihale yöntemiyle tesislere yani piyasa katılımcılarımıza arz edilir, satışa sunulur.
10:47 Katılımcılar burada yalnız alış yönünü teklif verebilmektedirler.
10:51 Çünkü buradaki tek satıcı EPH.
10:54 İhale yöntemiyle satışa sunuluyor.
10:56 Katılımcılar asgari teklif büyüklüğü billot olarak piyasamız işleme geçecek.
11:02 Teklifler en yüksek fiyattan en düşük fiyata doğru sıralanacak.
11:05 Ve son eşleşme fiyatı tersat referans fiyatı olarak bellenecek.
11:10 Son eşleşme fiyatı o piyasadaki o kontrattaki tüm eşleşen teklifler için ortak bir fiyat olacak.
11:18 Ve o fiyatın adı da tersat referans fiyatı olarak açıklanacak.
11:22 İhaleler piyasa işletmecisi tarafından en az 10 iş günü öncesinden duyurulacak.
11:28 Spot tersat piyasası ise incelememiz gerekirse burada bir sürekli ticaret modeline göre işletilecek.
11:34 kontratlarda gerçekleşen eşleşmeler teslim alma ve teslim etmeye yükümlülüğü bulunacak.
11:40 Yani alım satımlarının ardından tahsisatlar alıcının hesabına gönderilecek.
11:46 Alış ve satış yönünde sunulan teklif büyüklüğü billot olacak.
11:49 Seanslar ayda en az 4 iş günü olmak üzere 10 ile 15 arasında açık kalacaktır.
11:56 Tahsisat hesabında ise katılımcı elindeki net tahsisat miktarını görebilecek
12:03 Hem de bunları tesis bazı kırılım olarak da görülebilecek.
12:08 Teklifleri piyasa kadalımcılarının tam eşleşmezse seans piyasa işletmecisi tarafından yani birinci piyasada ihaleye arz edilen tahsisatlarının teklif gerçekleşmezse o kontrat iptal edilecek.
12:30 İptal olan seansta satışa sunulmuş olan tahsatlar sonraki ihalelerde satışa sunulabilecek.
12:36 Yani özetlememiz gerekirse arzdan az bir talep olması durumunda o kontrat tamamıyla iptal edilecek.
12:43 Ve o kontratta arz olan tahsatlar diğer piyasalarda, diğer önümüzdeki süreçte açılacak piyasalara dağıtılacaktır.
Birincil piyasa: işlem günü
12:53 Şimdi birinci piyasanın bir işlem gününün saat saat nasıl ilerlediğine ince bakalım. 12:57 Sistem sabah saat 10'da açılacak ve saat 17'ye kadar bir süreç sistem zamanımız işleyecek.
13:06 Saat 10 ile 17 arasında bizim sistemimiz piyasa işlemlerine açık olacak.
13:12 Piyasa işlemlerine sadece alım ve satımın olduğu birinci piyasa ve ikinci piyasayı daraltmak yerine geniş kapsamlı itfası, ilgası, ihracının da yapılabildiği piyasa işlemleri saat 10 ile 17 arasında açık kalacak.
13:27 Bu tüm günün genel sistem zamanı.
13:30 Bu geniş pencere içerisinde birinci piyasaya özel 5 adet kritik zaman dilimi bulmakta.
13:36 Öncelikle piyasa katılımcılığı belirlenen teklif bildirim zamanı arasında tekliflerini sunabilir.
13:43 Ardından bildirilen teklifler birer doğrulama sürecinden geçmekte.
13:47 Yani teklif doğrulama zamanı devreye girmektedir.
13:51 Bununla beraber doğrulamanın ardından fiyat belirleme zamanı devreye girme zamanı.
13:57 ...tahsisat referans fiyatı hesaplanmaktadır.
14:02 Sonrasında katılımcılara belirli bir süre bir itiraz hakkı tanınıyor.
14:08 Ve bu da itiraz etme zamanı olarak mevzuatlarda geçmektedir.
14:12 Nihayet sonuç zamanı ile itirazın ardından da nihayet sonuç zamanı ile birlikte ihalenin kesin sonuçları hep yaş tarafından ilan edilmektedir.
14:27 İtirazların piyasada herhangi bir katılımcı kaynaklı itirazlar genellikle çoğu zaman reddedilmektedir.
14:36 Eğer bir yazılımsal piyasadaki tüm katılımcıları etkileyen bir durumun olması durumunda,
14:43 yani teknik bir arıza ile karşılaşılması durumunda kontratın iptal edilme durumu olunmaktadır.
14:49 Fakat piyasa katılımcıları kendileri kaynaklı teklifleri bildirirken yaptıkları herhangi bir hatanın piyasa itirazının kabul edilme ihtimali bulunmamaktadır ve o itiraz reddedilmektedir.
Spot piyasa: süreç işleyişi
15:02 Şimdi spot piyasa süreç işleyişine baktığım zaman yine sistem zamanımız saat 10 ila 17 arasındadır. 15:08 Fakat buradaki süreç birinci piyasaya göre daha sade, daha anlaşılabilir bir süreci vardır.
15:15 Spot piyasada seans zamanı yani piyasa katılımcılarının sürekli ticaret modeline göre alım ve satım işlemlerini yaptığı alım ve satım emirlerini piyasaya ilettiği seans zamanı 10 ila 15 arasındadır.
15:30 Bu süreç zarfında piyasa katılımcılarımız piyasalardaki alım ve satış işlemlerini gerçekleştirebilmektedirler.
15:38 Bununla beraber 15 ila 15.30 arasında yine spot piyasa seansı sonrası zaman bulunmaktadır.
15:43 Burada yine piyasa katılımcılarımız piyasalarla ilgili herhangi bir sorunun olup olmadığını EPH tarafından kontrol edilmekte.
15:55 Seans sonra zaman bittiğinden sonra da kontrat ile ilgili tüm aşamalar tamamlanmış olmaktadır.
16:01 Piyasa katılımcılarımız yine eşleşmelerinde teknik bir sıkıntı görülmesi durumunda seans zaman içerisinde de itirazlarını EPH'a bildirebilmektedirler.
Ekran turu: online kayıt
16:11 Şimdi ekranlar üzerinden ilerlememiz gerekirse ilk adım olan online kayıt sürecini görelim. 16:18 Sisteme katılmak isteyen bir katılınca öncelikle kayıt.eph.com.tr adresine giriş yapmaktadır.
16:26 Karşısından çıkan sayfada yer alan kayıt olduğunu tıklayarak EPH şeffaflık platformu kayıt formuna ulaşmakta.
16:35 Bu formda istenen bilgileri yani kurumsal bilgiler, yetkili kişi bilgileri ve iletişim detayları gibi alanları eksiksiz doldurması gerekmektedir.
16:44 Bu adım sistemle olan ilişkinin ilk resmi temas noktası olduğu için bilgilerin doğru ve güncel girilmesi büyük önem taşıyor.
16:51 Çünkü sonraki tüm süreçler bu kayıt üzerinde inşa edilmektedir.
16:57 Yani bize online kayıt talebinde bulunan bir tesis, yükümlü bir organizasyona biz anlaşmalarımızı, piyasa anlaşmalarımızı gönderiyoruz.
17:09 Ardından o piyasa katılımcısının bizimle yaptığı imza süreçlerinin ardından bizim emisyon ticaret sistem piyasamıza katılım süreci tamamlanıyor olmaktadır.
Ekran turu: tahsisat hesabı
17:22 Şimdi bu ekran tahsilat hesabını, ekranını görüntüleyelim. 17:27 Bu ekran tahsilat hesabının görüntülenme fonksiyonunu bize göstermekte.
17:32 Piyasa katılımcıları bu ekran üzerinden tesislerindeki tahsilatların miktarlarını, bu tahsilatların kaynak türünü, tahsilat kodlarını ve kullanım durumlarını görüntüleyebilmektedir.
17:42 Yani bir tesisin elinde hangi kaynaktan gelen, hangi kod ile tanımlanmış, ne durumda olan, ne kadar tahsilat bulunduğu tek bir ekranda takip edilebilmektedir.
17:52 Ayrıca ekranın en altında katılımcılar toplam tahsisat miktarını ton karbondioksit eşde cinsinden hem serbest hem de işlemler nedeniyle blok edilmiş tahsisat tutarını toplu bir şekilde görebilmektedir.
18:12 Bu ekran günlük operasyonlarda katılımcıların en sık başvuracağı takip ekranlarından biri olacak.
18:17 Örneğin katılımcı spot piyasada bir satış teklifi sundu fakat henüz o satış teklifi eşleşmediyse bloke miktarı olarak o tahsisat bloke statüsünde kalacak veya o katılımcı itfai şemini gerçekleştirdi fakat süreç henüz tamamlanmadı.
18:36 O süreç tamamlanana kadar itfai şemine konu edilen tahsisatlar bloke miktarı olarak sistemde kalıyor olacak.
18:43 Yine en yukarıda bizim bir filtrasyonumuz var.
18:49 Organizasyonun adı dönem bazında.
18:52 Tahsisatlar dönem bazında tesisleri tanımlandığı için burada piyasa katılımcıları dönem filtresini kullanarak kendi organizasyonlarına ait tahsisatların dönemini kırılımında görebilmektedirler.
Ekran turu: transfer ve itfa
19:08 Burada şimdi tesis bazlı tahsilat hesabını incelememiz gerekiyor. 19:15 Tahsilat hesabının bir diğer önemli fonksiyonu testler arası transfer ve itfai şemini bu ekran üzerinden gerçekleştirebilmesidir.
19:21 Transfer için katılımcı transfer butonuna tıklamakta.
19:25 Açılan pop-up ekranında yani şurada transfer edilecek taslat miktarını ton karbondioksit cinsinden ve transfer edilecek tesisin adını girmektedir.
19:38 Ardından kaydet butonuna basarak işlemi tamamlamaktadır.
19:44 Katılımcı bu sefer işlem sunundan itfa butonuna tıklamaktadır.
19:51 Bununla beraber ve gerekli açıklama bilgisi piyasa katılımcıları tarafından tesis bazlı şekilde girilmektedirler.
20:02 Bununla beraber itfaiye butonuna tıkladıktan sonra işlem sonuçlandırılıyor ve süreç zamanının bitişine kadar tahsilatlar blokede kalıyor.
20:11 Süreç bittikten tamamıyla gerçekleştirmek oluyor.
20:17 Bu iki buton tesis organizasyonların tahsatlarını hem tesis bazlı transferine hem de onların günün sonunda amacına uygun şekilde itfa edilmesine olanak sağlamaktadırlar.
20:31 Önümüzdeki dönemde mevzuatlar kapsamında tesisler arası transferlere bazı kıstaslar bazı sınırlamalar getirebilme ihtimali bulunmaktadır.
20:41 Örneğin sadece sektörel arası aynı sektöre tabi testler arasında transfer işlemi gerçekleştirilebilir veya bir organizasyonun test arası transfer işlemini hiç gerçekleştiremez.
20:55 Buna benzer sınırlamalar, mevzatlar resmi gazetelerde yayınlandıktan sonra anlaşılır olacak.
21:05 Yine burada organizasyon filtreleme butonunda hangi testine ait tahsilatları görmek istiyorsa burada bir filtreleme yapabilir.
21:17 Bununla beraber yine en altta toplam tahsilat miktarı kutucuğumuz ve toplam blokon miktarı kutucuğumuz bulunmakta.
21:24 kaynaklarımız, işlem geçmişimiz
21:26 örneğin bir taslat
21:28 200 adet taslatın bulunduğu taslat
21:30 demetine ait herhangi bir
21:32 daha önceden transfer itfaişimi
21:34 gerçekleştirip gerçekleştirilmediğini biz burada
21:36 işlem geçmişi
21:38 tıklayarak görmekteyiz.
21:42 Tesisin
21:42 sektörü burada bulunmakta.
21:45 Bu şekilde biz tesis bazlı
21:46 taslat hesabında da
21:48 o tesise ve taslata dair
21:50 detay bilgileri
21:51 piyasa katılımcılarına
21:53 göstermekteyiz.
21:56 Şimdi tahsisat itfai hesabını
21:59 incelememiz gerekirse bu ekranda
Limit işlemleri
22:01 daha önce gerçekleştirilmiş 22:03 itfai işlemlerinin güncellenmesi
22:05 ve iptal edilmesi süreçlerini görmekteyiz.
22:08 Güncellenmek istenen bir
22:09 itfai işlemi için güncelle butonuna
22:11 tıklanılmakta. Bununla beraber
22:13 yeni itfai edilmesi
22:15 istenen tahsisat miktarı
22:17 ve açıklama bilgileri
22:19 girilerek itfai et butonuna
22:21 tıklayıp tahsisat
22:23 İtfai şemi güncelleme süreci yeniden tanımlanmaktadırlar.
22:28 Piyasa katılımcısı eğer itfai ettiği tahsisatı, itfai durumunu iptal etmek istiyorsa yine iptal et butonuna tıklayarak gerekli açıklama bilgilerini yazıp itfai ettiği tahsisatı henüz onaylanmadan iptal edebilir.
22:48 Ve o tahsilatların blokestatüsü de kalkar. Normal olarak itfai edilen tahsisat miktarı blokestatüsünden kalkıp kendi demetine geri dönmektedir.
23:00 Ama bu işlemlerin süreç zamanı, bitiş zamanı kapanmadan gerçekleştirilmesi lazım.
23:08 Çünkü gerçekleştirilen itfai işlemleri aynı gün sistem kapanmadan.
23:11 Bu onaylanma işlemi tamamlanmadan önce piyasa katılımcılarımız itfai ve güncelleme işlemlerini gerçekleştirebilirler.
23:23 Limit işlemleri. Şimdi limit yönetimi konusunu incelememiz gerekirse bu 3 kademeli bir yapı olarak biz piyasada tasarladık.
23:32 Ve ilk kademesi organizasyonun limit işlemleri.
23:36 Bu ekran organizasyona ait kayıtlı kullanıcıların hem birinci hem de spot piyasa işlem limitlerinin tanımlandığı alandır.
23:44 Yani organizasyonun çatı limitleri burada belirlenmektedir.
23:49 Burada altını çizmem gereken kritik bir kural, organizasyon limit işlemleri tanımlanmadan ne kullanıcı bazında limit işlemleri ne de piyasa katılımcısının kendi limitlerinin belirlenmesi mümkün olmaktadır.
24:01 Yani bu piramidin az önce de söylediğim gibi en tepesindeki adım veya çatı limitleri olarak tanımlayabiliriz.
24:11 Bu ayrıca organizasyon limitleri tanımlanmadan piyasa katılımcılarımız ne birinci piyasada ne de spot piyasada herhangi bir teklif vermemektedir.
24:25 ...bülmesi için organizasyon, öncelikle organizasyon limit işlemlerini tanımlaması ve
24:31 Ve organizasyonun çatı limitlerini belirlemesi gerekmektedir.
24:37 Ardından bu çatı limitler belirlendikten sonra kullanıcı bazında limit işlemleri sekmesine geçiş yapabilmekteyiz.
24:46 Organizasyon limiti tanımlandıktan sonra ikinci katı sistemeye geçiş yapıyoruz.
24:52 Kullanıcı bazında limit işlemleri.
24:53 Bu ekranda üst kullanıcı yani yetkili kullanıcı limitini güncellemek istediği kullanıcıyı seçebilmektedir.
25:01 güncellenecek kullanıcı
25:02 bu alanda.
25:06 Bununla beraber
25:07 üst kullanıcı bilgileri
25:09 aktar deyip direkt organizasyon
25:11 çatı limitlerine
25:12 güncellenecek kullanıcıya tanımlayabilir
25:15 veya ana kullanıcıyı
25:17 seçip yine başka bir güncellenecek
25:19 kullanıcıyı seçip direkt bilgileri aktar
25:21 diyerek aynı
25:23 limitleri tanımlayabilir veya
25:25 kendisi de
25:27 manuel olarak güncellenmek
25:29 istediği kullanıcının çatı limitlerini burada manuel şekilde giriş yapabilmektedir.
25:35 Ya da tüm kullanıcılara uygulayar tikini attıktan sonra tüm organizasyon kullanıcılarını
25:41 aynı limitleri tanımlayabilmektedirler.
25:43 Yine işlem geçmişi butonundan kullanıcı bazında limit işlemlerindeki piyasa katılımcılarının
25:50 altında bulunan PK'ları tanımladığı limitlerin hangi değişiklikleri geçmişte yaşadığını
25:58 Biz işlem geçmişi butonuna tıklayarak görebilmekteyiz.
Birincil piyasada teklif verme
26:04 Burada aslında üst kullanıcı kendi altındaki alt kullanıcıların çatı limitlerini belirleyebilmekteyiz. 26:13 Yine alt kullanıcılar ise kendi limitlerim tabına kendi limitlerim ekranına geldiği zaman her kullanıcısı kendisi için tanımlanan üst çatıya dair üst çatı bandı aralığında minimum ve maksimum değer aralığında kendi limitlerinin girişlerini burada gerçekleştirebilirler.
26:36 Kendine tanınan üst limit çerçevesi içerisinde kendi limitlerini vurguladığım gibi tanımlayabilmektedirler.
26:44 Aslında limitler konusunda ilk başta vurguladığım bu limitler tanımlanmadan piyasa katılımcıları herhangi bir birincil ve spot piyasa işlemi yapamayacakları için piyasa katılımcıları aslında sisteme girdiği anda ilk olarak kendilerine...
26:58 Bir alt kullanıcı piyasada alım ve satım işlemlerini yapmak istiyorsa ilk olarak bu kendi limitlerim ekranına gelip kendisine tanımlanan çatı limitler aralığında bir limitleri tanımlaması gerekmektedirler.
27:18 Yine burada da bir işlem geçmişi butonu bulunmakta.
27:21 Bu işlem geçmişi butonunda piyasa katılımcısının alt kullanıcısı kendisine geçmişte ne tür limit tanımlaması yapıldığını görebilmektedir.
27:33 Şimdi birinci piyasada teklif verme sürecinin kurallarını incelememiz gerekirse ilk olarak teklif verirken asgari fiyat ve azami fiyat kırılımlarına dikkat etmemiz gerekmekte.
27:44 Piyasa katılımcıları minimum ve maksimum fiyat aralığı dışında herhangi bir teklif fiyatı piyasaya sunamaz.
27:53 Sistem bu sınırlar dışındaki teklifleri kabul etmemektedir.
27:57 Piyasa katılımcılarımız teklif bildirim zamanı içinde tekliflerini verebilmektedirler.
28:02 Bunun dışında kontratların teklif bildirim zamanı geçtikten veya başlamadan piyasa katılımcıları herhangi bir teklif girişi yapamadılar.
28:11 Bununla beraber piyasa katılımcılarımız tekliflerini verdikten sonra bu teklifleri güncelleyebilir ve tekliflerini iptal edebilirler.
28:20 Birinci il piyasada spot piyasaya göre şöyle bir farklılık bulunmakta.
28:24 Birinci il piyasadaki tekliflerin eşleşme durumu kontrat kapandıktan sonra belli olduğu için yani anlık bir eşleşme olmadığı için
28:33 o zaman aralığında zaman kapısı kapanan kadar piyasa katılımcılarımız tekliflerini güncelleyebilir ve tekliflerini iptal edebilirler.
28:41 Fakat spot piyasada gelince tekrardan bulgulayalım.
28:45 Piyasada piyasada eşleşme ihtimali bulunduğundan ötürü katılımcılarımız eşleşme zamanına kadar sadece güncelleyebilir ve tekliflerini iştah edebilirler.
28:58 Burada önemli bir risk unsuru var fakat birinci piyasadaki risk unsuru da şu şekilde.
29:03 Eğer ihaleye sunulan toplam teklif miktarı satışa sunulan toplam tahsisat miktarından az karalıyorsa ihale iptal ediyor.
29:10 Bunu da sunumumuzun başlangıcında konuşmuştuk.
29:14 Böyle bir durumda iptal edilen tahsisatlar yok olmamakla birlikte ihale takvimine göre sistem yıla içerisinde kalan ihale sayısına eşit olan da bölerek dağıtılmaktadırlar.
29:25 Bu mekanizma piyasanın likiditesini koruyarak tahsisat arzına zaman içerisinde dengeli dağıtılmasını sağlamaktadır.
29:32 Örneğin iptal edilen taslatların hepsi bir sonraki ihalede tekrardan sunulursa bu sefer bir sonraki ihalede tekrardan bir arz fazlalığı piyasada bulunacak.
29:42 Bu da belki yine o piyasada tam eşleşme gerçekleşmeyecek.
29:45 Böyle kümülatif olarak toplanarak gitmesi yerine biz ihalenin sistem yola içerisindeki kalan ihale sayesine eşit olarak alan da taslatların bölünerek dağıtılması yönteminin piyasa açısından daha sağlıklı olduğunu düşünmekteyiz.
29:58 Birinci piyasa teklif işlemlerine mekanizmasını örneklerin üzerinde incelememiz gerekirse
30:05 Katılımcılar ihaleye yalnızca alış yönlü teklif sunabilmektedirler
30:09 Ve teklifler tam ya da kısmi olarak eşleşebilmektedirler
30:13 Eşleşme mantığı da teklifler en yüksek fiyattan en düşük fiyata doğru sıralanıyor
30:18 Eğer aynı fiyat seviyesinde birden fazla teklif varsa zaman önceliğimiz devreye girmekte
30:24 Yani daha önce girilen teklif sırlamada daha üstte yer almaktadır
30:28 İlgili seanstaki tüm katılımcılar için geçerli olan eşleşme fiyatı tek bir tahsisat referans fiyatı olmaktadır.
30:36 Teklifimizin büyüklüğü konusunda asgari bir lot şartı var ve her bir lotluk alış teklifi 100 tahsisata karşılık gelmektedir.
30:44 Yani piyasada örneğin ekranda bulunan 1000 tahsisatlık bir teklif 10 lota denk gelmekte.
30:52 Bir tahsisatta 1 ton karbondioksit eşdeğeri sere gazı emisyonuna denk gelmektedir.
30:58 Fiyatlar TL bölü ton karbondioksit cinsinden 1 TL ve katları olacak şekilde piyasayı sunulmakta.
31:05 Miktarlar ise lot karşılığı tahsisat adeti olarak girilmektedir.
31:10 Örneğin 1 lot 100 tahsisat karşılık geldiğinden ötürü teklifleri sadece örneğin 1000, 1100, 1200, 1300 olacak şekilde 100 ve 100'ün katları şeklinde ilerlemektedir.
31:22 Burada organizasyon birinci piyasada teklif verme ekranına geldiği zaman önce bir tesis adı kısmından hangi tesisi adına teklif vermesi gerektiğini seçmektedir.
31:36 Çünkü sunumumuzun başlangıcında da vurguladığım gibi emisyon ticaret sistemi yazılımında her şey organizasyon bazında değil tesis bazı ilerlemektedir.
31:46 Çünkü günü sonunda İklim Değişikliği Başkanlığı tüm tesisleri kendi özelinde inceleyecek ve yükümlülük taslat etmiş mi diye sorgulayacak.
32:02 Organizasyon piyasadaki bu tesislerin işlemlerini yürütebilmesi açısından bir çatı görevi görmekte.
32:11 Fakat teklifler, itfalar hepsi tesis bazlı ilerlemektedir.
32:17 Ücretsiz tasatların dağıtımı da yine tesis bazlı ilerlemektedir.
Spot piyasada teklif verme
32:21 Spot piyasa işlemlerine bakmamız gerekirse burada birinci piyasadan farklı olacak şekilde sürekli ticaret modeline göre işleyen bir piyasa yapısı karşımızda geçmekte. 32:32 Burada tıpkı birinci piyasada olduğu gibi teklif verirken asgari ve azami fiyat kılımlarına yine dikkat etmemiz gerekiyor.
32:38 Piyasadaki fiyat, piyasada minimum ve bellenen maksimum fiyat dışarısında piyasa katılımcılarımız herhangi bir teklif girememektedir.
32:49 Bu fiyat aralığı da bize ne fiyatın çok çok yükseklere gitmesini ne de çok çok düşüklere inmesi konusunda bir önleyici enstrüman olarak görev almaktadır.
33:01 Burada da katılımcılar yine teklif bildirim zamanı içerisinde tekliflerini verebilmekte, güncelleyebilmekte ve iptal edebilmektedirler
33:09 Ancak sürekli ticaret modelinin farkı şu
33:11 Birinci piyasadaki gibi belli bir anda toplu eşleşme burada olmamakta
33:17 Bunun yerine uygun alış ve satış teklifleri sisteme girildikleri anda birbiriyle eşleşebilmektedir
33:23 Bu da spot piyasaya günlük likidde ihtiyacını karşılamak isteyen katılımcılar açısından daha esnek bir araç haline getirmektedir
33:31 Çünkü eşleşmeler anlık olarak hem alım hem satış yönünü gerçekleşebilmektedir.
33:37 Burada piyasa katılımcılarımız tekliflerini verirken spot piyasa teklif işlemlerine baktığımız zaman bu slide'ı spot piyasadaki teklif ve eşleşme detaylarını tesis örnekleri üzerinden inceleyeceğiz.
33:51 Spot piyasanın birinci piyasadan en önemli farkı şu piyasa katılımcıları burada hem alış hem satış yönünü birer teklif verebilmektedirler.
33:59 Birinci piyasada piyasa katılımcılarımız alış önünü teklif vermelerine karşın satış tarafı sadece EPH olmaktadır.
34:09 Asgari alış ve satış teklif büyüklüğü yine bir lot ve her bir lotluk teklif 100 taslahta karşılık gelmektedir.
34:16 Bir taslaatin bir ton karbondioksit eş değerine burada da denk geldiğini hatırlayalım.
34:20 Fiyatlandırma tarafında ise birinci piyasadan farklı bir kırılım burada kullanılmakta.
34:25 Fiyat 50 kuruş ve katları şeklinde güncellenebilmektedir burada.
34:31 Ama yine miktar kısmı 100 ve 100'ün katları lot cinsinde aynı şekilde ilerlemektedir.
34:37 Eşleşme mantığı spot piyasalarda katılımcılar sundukları fiyat teklifi üzerinden karşı taraf ile eşleşmektedir.
34:44 Şimdi burada da piyasa katılımcıları altında bulunduğu tesisler adına alış ve satış örünü teklif verebilmektedir.
34:52 Yine bir statü girişi, örneğin pasif statüde bir teklif verilene kadar piyasa katılımcısı o teklifini aktif statüsüne çekmediği sürece tahtaya piyasadaki alım ve satım yönünü tahtalarına herhangi bir teklif emiri gitmeyecek.
35:06 Bu sebeple herhangi bir alım ya da satış yönünü teklif pasif statüsünde eşleşmeye konu olmayacak.
35:13 Çünkü o pasif statüsünde olduğundan ötürü tahtalara gitmedi.
35:17 Bu statü aktife çekildiğinden itibaren artık bu teklifte piyasada alım yönünü veya satım yönünü tahtasında aktif bir şekilde rol oynayacaktır.
35:30 Bununla beraber piyasa katılımcılarımız satış yönünü bir teklif verdiği andan itibaren tahsisat seç butonuna tıklayarak satış yönü tesislerinin adı ve tahsisat miktarlarını burada seçebilmektedir.
35:44 Satış yönünü satışa sunmak istediği tesislerine ait tahsat miktarını burada seçtiğinden sonra yine minimum ve maksimum tahsat burada küçük pop-up şeklinde gösterilmekte.
35:57 Bu da tahsat demetinde bulunan minimum bir maksimum ise tahsat demetinde ne kadar tahsat varsa o kadarlık bir maksimum miktar bulunmaktadır.
36:07 Buradan piyasa katılımcılarımız satışa sunmak istediği taslatları seçmesinin ardından taslat miktarını veren kaç TL'ye satmak istediğini girişini yaptıktan sonra piyasaya teklif emirlerini iletebilmektedirler.
36:23 Teklif güncelleme işlemi.
36:25 Verilmiş bir teklifi güncellemek istediğinizde ekranda yer alan kalem ikonuna tıklamanız piyasa katılımcılar açısından yeterli olacak.
Teklif güncelleme ve itirazlar
36:32 Açılan teklif güncelleme pop-up ekranında teklifin statüsü, miktarı ve fiyatı değiştirilebilmektedir. 36:39 Burada mutlaka bilmesi gereken önemli bir kural, miktar azaltma hariç tüm güncelleme işlemlerinde yani fiyat arttırma, fiyat azaltma ve miktar azaltma, teklifi pasifi alma veya yeniden aktif hale getirme işlemlerinde teklifiniz zaman önceliğini kaybetmemekte.
36:55 Bir önceki slaytlarda bahsettiğimiz gibi eşit fiyatlı tekliflerde sıralama zamanı önceliğine göre belirlendiği için bu kuralı bilmeden yapılan sık güncellemeler sizin piyasadaki sıra avantajını kaybetmenize neden olabilmektedir.
37:11 Bu yüzden teklif güncellemesi yaparken bu detay mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.
37:15 Yine teklif güncelleme butonuna tıkladığımız zaman yine bu ekranda gördüğünüz gibi statüs seçilir.
37:23 Miktar ve fiyat güncellemeleri yapılabilmektedirler.
37:27 Eğer piyasa katılımcısı teklifini iptal etmek istiyorsa da çarpı butonuna tıklayarak piyasadaki sunulan teklif artık iptal statüsüne geçmektedir.
37:36 İtirazlar piyasa katılımcıları vermiş olup teklifler eşleştikten sonra 20 dakika içerisinde ilgili eşleşmeye itiraz edebilmektedirler.
37:47 Bu süre kısıtlı önemli çünkü itiraz penceresi kapandıktan sonra eşleşme kesinleşiyor.
37:52 Dolayısıyla katılımcıların eşleşme sonuçlarını takip ederken bu 20 dakikalık süreyi göz önünde bulundurulmaları ve olası bir hata ya da itiraz durumunda hızlı hareket etmeleri gerekmektedirler.
38:03 Burada itirazlar ekrana tıklandığı zaman eşleşilen kontratın adı, eşleşmenin zamanı, teklifin ID'si, teklifin miktarı, fiyatı, eşleşmenin ID'si, eşleşme miktarı ve eşleşme fiyatı ve piyasa katılımcılığının itiraz etmek istediği eşleşmedeki sunduğu teklifin yönü bulunmaktadır.
38:26 bununla beraber piyasa katılımcıları eşleşmesine itiraz işlemini gerçekleştirebilirler.
38:32 Fakat sunumun başlangıcında da söylediğim gibi itirazların kabul edilmesi için
38:38 piyasada teknik bir arıza sonucu gerçekten hatalı eşleşmesi gerekmekte.
38:45 Piyasa katılımcısı kaynaklı internet kopması olabilir veya internetinde bir hata olabilir
38:51 veya kendisi yanlış teklif miktar ve fiyatı girdiği durumlarda itiraz etme durumuyla da karşılaşmaktayız.
38:58 Bu tarz itirazlar piyasa eşit meclisi yani EPH tarafından reddedilerek red statüsüne itirazı geçirmektedir.
Teminat hesaplama
39:09 Teminat, şimdi teminat hesaplama mantığına burada biraz daha teknik bir bölüme geçiyoruz. 39:15 Hem birinci piyasa hem de spot piyasa için teklif sunabilmek adına gerekli teminat tutarı piyasa işlem teminatı ile ek teminatın toplamından oluşmaktadır.
39:24 Birinci piyasada piyasa işlem teminatı alış teklif miktarı ile alış fiyat alış teklif miktarı ile alış teklif fiyatının çarpımı olarak hesaplanmakta.
39:34 ek teminat ise alış teklifi miktarının piyasa işlem ücreti ve KDV ile çarpımına piyasa işlem teminatının KDV tutarının eklenmesiyle bulunmaktadır.
39:46 Spot piyasada ise formül biraz daha karmaşık.
39:49 Çünkü burada hem alış hem satış piyasa katılımcıları tarafından gerçekleştirildiği için
39:54 piyasa işlem teminatı alış teklif ve alış eşleşme tutarlarının toplamından satış eşleşme tutarının çıkarılmasıyla hesaplanmaktadır.
40:02 Ek teminat ise alış satış teklif ve eşleşme miktarlarının toplamının işlem ücreti ve KDV ile çarpılıp buna piyasa işlem teminatının KDV'sinin eklenmesiyle bulunmaktadır.
40:14 Pratikte önemli olan şu, katılımcılar işlem teminatı hesabındaki mevcut teminat tutarı kadar birincil ve spot piyasada işlem yapabilmektedir.
40:24 Katılımcının teminat hesabındaki tutar varsa satış yönünü eşleşmeyle düşürülerek alış yönünü teklifi ve alış yönünü eşleşmesi kadar bloke edilir ve işlem limiti de bu oranda azaltılmaktadır.
40:37 Yani teminatınızı piyasa katılımcıların ne kadar etkin yönetilse piyasada işlem kapasiteleri de o kadar yüksek ve geniş olmaktadır.
Uzlaştırma ve faturalandırma
40:45 Ön uzlaştırma bildirimi ekranına baktığımız zaman burada uzlaştırma durumunu, kesinleştirme tarihini, fatura dönemi gibi bir filtrasyon butonu bulunmakta. 40:58 Bununla beraber biz burada uzlaştırma durumu ve kesinleştirme tarihi gibi kutucukları piyasa katılımcılarına göstermekteyiz.
41:05 Yine piyasa katılımcıları ön uzlaştırmalara dair bir itirazları varsa EYM üzerinden itirazlarını iletebilirler.
41:11 Piyasa işlemleri tamamlandıktan sonra burada bir uzlaştırma süreci devreye girer.
41:16 İlk aşaması ön uzlaştırma bildirimi.
41:19 Bu sürecin katılımcılar uzlaştırma bildirimi ekranı üzerinden gerçekleştirdik piyasa işlemlerine ait uzlaştırma bilgilerine ulaşıp erişebilmektedir.
41:28 Eğer uzlaştırma durumu ekranda ön bildirim olarak görüyorsa burada şu ön bildirim durumunda piyasa katılımcının itiraz etme hakkı az önceki söylediğim gibi bulunmakta.
41:38 Burada EYM üzerinden itirazlarını gerçekleştirebilmektedirler.
41:42 Burada piyasa katılımcıları alış ve satış durumlarına göre alacak ve borç iki farklı alan bulunmakta.
41:50 Uzlaştırma kalemlerinde de bu alacak ve borçlarına dair yaptıkları işlemlere ait finansal kırılımla bulunmakta.
41:59 Alacağını tutarı, sat borcunu tutarı en sonunda bir mahsuplaşma işlemi gerçekleştirilmektedir.
42:04 ön uzlaştırmanın ardından bir nihai uzlaştırma artık ön uzlaştırma tamamlandıktan aşamasından da nihai uzlaştırma bildirimi gelmekte.
42:15 Ekranın yapısı bir öncekiyle aynı.
42:17 Katalımcılar yine uzlaştırma bildirme ekranından işlemlerine ait uzlaştırma bilgilerini görebilmekte.
42:22 Ancak burada kritik olan durum ve farkı şu.
42:25 Uzlaştırma durumu nihai bildirimi olarak göründüğünde artık uzlaştırma kesinleşmiş demektir.
42:30 Ve bu aşamadan sonra herhangi bir itiraz söz konusu olamayacak piyasa katılımcılar tarafından.
42:36 Nihai bildirim sonrasında sıra fatura sürecine gelmekte.
42:39 Katılımcılar bu süreçten itibaren fatura işlemleri için fatura ekranının kullanması gerekmekte.
42:47 Yani nihai yüzeştirmanın ardından alacak ve borç tutarı hesaplanarak bir faturalama sürecine geçilmektedir.
42:56 Burada mesela örneğin piyasanın katılımcısının 15 bin lira alacağı 60 bin 260 lirada bir borcu bulunmakta.
43:03 Bununla beraber mahsuplaş bulmasının ardından piyasa katılımcısına bir fatura çıkarılarak burada bulunan fatura ekranına piyasa katılımcısı geçiş yapacak.
43:12 Fatura kalemleri sunumun aslında piyasanın operasyonel ekranlar kısmının son adımı.
43:18 Fatura kalemleri ekranında katılımcı rabo ekran üzerinden gerçekleştirdikleri piyasa işlemlerine ait alacak borç detaylarını içeren fatura kalemlerine erişebilmektedir.
43:30 Ekran üzerinden ayrıca 3 ayrı detay görümüne ulaşmak mümkündür.
43:33 Bunlar cari ekstra gösterimi, cari bakiye gösterimi ve e-arşiv fatura gösterimidir.
43:39 Bu 3 görünüm birlikte katılımcının EPH ile olan mali ilişkisinin aslında tam bir çerçevesi sunulmaktadır.
43:47 Burada yine piyasa katılımcıları az önce söylediğimiz gibi net alacak ve net borç durumu bulunmakta.
43:56 Çünkü az önceki işlemleri şimdi burada birer KDV oranına göre matematiksel olarak birer KDV tutarı da dahil edildi.
44:05 Yine dönemlik alacak, dönemlik borç, fatura döneminin içerisindeki alınmaya satıma konu ettiğim miktarlar, tutarları,
44:12 KDV oranların ardından net alacak ve net borç tutarı hesaplanır.
Kapanış
44:20 Bunlar alacaklıysa veya katılımcı borçlu alacaklıysa para günün sonunda katılımcının hesabına aktarılır. 44:29 Borçluysa da katılımcının faturasını ödemesi yine fiyasa mali işlemler açısından beklenmektedir.
44:37 Benim sunumum bu kadardı
44:43 Dinlediğiniz için çok teşekkür ederim