1Birincil piyasa nedir?
- 1Tahsisatın sisteme ilk kez arz edildiği piyasa — yöntem: ihale.
- 2Katılımcılar yalnızca alış yönlü teklif verir; tek satıcı EPİAŞ'tır.
- 3Teklifler yüksekten düşüğe sıralanır, arzı tüketen son eşleşme fiyatı = TRF.
- 41 lot alış teklifi = 100 tahsisat (= 100 tCO2e).
- 5Fiyat kırılımı 1 TL ve katları (spot piyasada 50 kuruş).
- 6İhaleler en az 10 iş günü öncesinden duyurulur.
, tahsisatın piyasaya giriş kapısıdır. Yıllık olarak belirlenen tahsisat miktarı eşit miktarlarda ihale yöntemiyle piyasa katılımcılarına arz edilir. İkincil el değiştirmeler ise 'nda gerçekleşir.
2Bir işlem günü nasıl akıyor?
Sistem 10:00-17:00 arası açıktır. Bu pencere yalnızca alım-satımı değil; itfa, ilga ve ihraç dâhil tüm piyasa işlemlerini kapsar.
Sistem zamanı 10:00-17:00'dir ve yalnızca alım-satımı değil; itfa, ilga ve ihraç dâhil tüm piyasa işlemlerini kapsar. Bu geniş pencerenin içinde birincil piyasaya özel beş kritik zaman dilimi bulunur: teklif bildirim → teklif doğrulama → fiyat belirleme (TRF) → itiraz → nihai sonuç.
3Talep arzdan azsa ne olur?
İhaleye sunulan toplam teklif miktarı, satışa sunulan toplam tahsisat miktarından azsa kontrat tamamen iptal edilir. Kısmi satış yapılmaz.
İptal edilen tahsisatlar sistemden silinmez. Yıl içinde kalan ihale sayısına eşit olarak bölünüp o ihalelere dağıtılır.
Neden hepsi bir sonraki ihaleye eklenmiyor? Çünkü o zaman bir sonraki ihalede yeniden arz fazlası oluşur, o da yeniden iptalle sonuçlanabilir ve sorun kümülatif olarak büyür. Kalan ihalelere bölerek dağıtmak, arzı zamana yayarak piyasanın likiditesini korur.
4TRF nasıl oluşur? — Simülatörle dene
340 TL teklif eden Katılımcı A da 310 TL öder. Yüksek teklif vermek eşleşme önceliği sağlar, fiyat dezavantajı yaratmaz.
tek fiyat (uniform price) prensibiyle çalışır: kendisinden yüksek fiyat teklif edenler de işlemlerini TRF üzerinden yapar. Yani yüksek teklif vermek eşleşme önceliği sağlar, fiyat dezavantajı yaratmaz. Bu, katılımcıyı gerçek değerleme fiyatını yansıtmaya teşvik eden bir tasarımdır.
İhaleye çıkarılan miktar: 10.000 tahsisat.
Teklifler yüksekten düşüğe: 340 TL'den 1.500 · 325 TL'den 2.500 · 320 TL'den 4.000 · 310 TL'den 3.000 · 305 TL'den 5.000 · 298 TL'den 4.000.
Karşılama: 340 → 1.500 (kalan 8.500). 325 → 2.500 (kalan 6.000). 320 → 4.000 (kalan 2.000). 310 → arz sadece 2.000 kaldığı için kısmen karşılanır ve arz tükenir. 305 ve 298 seviyeleri boşta kalır.
Arzı tüketen son fiyat 310 TL → TRF = 310 TL. 340 TL teklif eden Katılımcı A da 310 TL'den alır.
Simülatörde arz miktarını değiştirerek TRF'nin nasıl kaydığını görebilirsiniz: arz arttıkça daha düşük fiyatlı teklifler devreye girer, TRF düşer.
5Lot dönüşümü
Tesis kendi açığını ton cinsinden bilir, teklifi ise lot cinsinden girer. dönüşümünü otomatikleştirmek operasyonel hata riskini ciddi biçimde düşürür.